Dunida oo weli xasuusata dhibaatadii COVID-19, waxaa mar kale soo cusboonaaday walaaca laga qabo cudurada faafa ka dib markii gobolka Kerala ee dalka Hindiya laga soo sheegay inuu ka dilaacay fayraska halista ah ee Nipah (NiV).
Maqaalkan, waxaan ku eegi doonaa waxa uu yahay fayraskan, sida uu ku faafo, iyo tallaabooyinka aad isaga ilaalin karto.
1. Waa Maxay Fayraska Nipah?
Fayraska Nipah waa fayras ka soo bilaabma xoolaha (Zoonotic virus) kaas oo bini-aadamka ugu soo gudba xayawaanka ama cuntada wasakhaysan. Waxaa markii ugu horreysay la helay sanadkii 1999-kii dalka Malaysia.
Xaqiiqo Naxdin leh: Sida ay sheegtay Hay’adda Caafimaadka Adduunka (WHO), heerka dhimashada fayraska Nipah waa mid aad u sarreeya, isagoo u dhexeeya 40% ilaa 75%.
2. Sidee buu u Faafaa?
Fayraskan ma lahan baal ayuu ku duulo, laakiin wuxuu adeegsadaa waddooyin dhowr ah:
-Fiidmeeraha Miraha (Fruit Bats): Kuwaas oo ah isha koowaad ee fayraska.
-Xiriir Toos ah: Inaad taabato dheecaannada xayawaan jiran (sida doofaarro ama fiidmeer).
-Cunto Wasakhaysan: Cunista miraha ama cabitaanka (sida casiirka geedka timirta) ee ay ku saxarootay ama ku candhuuftay fiidmeertu.
-Qof ilaa Qof: Inaad u dhowaato qof qaba fayraska, gaar ahaan dheecaannadooda.
3. Calaamadaha lagu Garto
Calaamadaha Nipah waxay inta badan u muuqdaan kuwo fudud bilowga, laakiin si degdeg ah ayay isku beddelaan:
1-Marxaladda Hore: Qandho aad u sarreysa, madax xanuun, murqo xanuun, iyo qufac.
2-Marxaladda Halista ah: Wareer, qalal (seizures), iyo bararka maskaxda (Encephalitis).
3-Natiijada: Haddii aan lala tacaalin, qofku wuxuu geli karaa kooma 24 ilaa 48 saac gudahood.
4. Xaaladda Hadda ee Hindiya
Gobolka Kerala ee dalka Hindiya ayaa dhowr jeer la tacaalay fayraska Nipah (2018, 2021, 2023, iyo 2024). Dawladda Hindiya ayaa hadda xoojisay:
●Karantiilka dadka looga shakiyo.
● Xiridda goobaha waxbarashada ee aagga uu cudurkan ka dilaacay.
●Tijaabooyin caafimaad oo ballaaran si loo xakameeyo faafitaanka.
5. Sidee Isaga Ilaalin Kartaa?
Maadaama uusan hadda jirin talaal gaar ah oo loogu talagalay Nipah, ka hortagga ayaa ah dawada keliya:
Dhaq Miraha: Weligaa ha cunin miro aad soo guraty adigoon si fiican u dhaqin.
Ka Fogow Miraha Go'an: Miro kasta oo leh calaamad qaniinyo ama dalool, isla markiiba iska tuur.
Gacmo-dhaqashada: isticmaal saabuun iyo biyo mar kasta oo aad taabato xayawaan ama meel dadwaynu ku badan yahay.
Maaskaro: Haddii aad joogto aag lagu arkay fayraska, xiro maaskaro si aad uga fogaato dhibcaha neefsashada ee dadka kale.
Gunaanad
In kasta oo Nipah uu yahay fayras khatar ah, haddana ma fado sida COVID-19 oo kale. Haddii la raaco talooyinka caafimaadka iyo nadaafadda, waxaa suurtagal ah in la xakameeyo. La soco wararka caafimaadka ee deegaankaaga si aad u hesho xogta u dambaysa.
0 Comments